ÜTZ IPETIK K’AK’AK’ TAQOTZ’IJ RICHIN RI’ “NUK’SAMAJ RICHIN RUKOLIK RI MAYA’ TAQ CH’AB’ÄL”
ÜTZ IPETIK K’AK’AK’ TAQOTZ’IJ RICHIN RI’ “NUK’SAMAJ RICHIN RUKOLIK RI MAYA’ TAQ CH’AB’ÄL”
ÜTZ IPETIK K’AK’AK’ TAQOTZ’IJ RICHIN RI’ “NUK’SAMAJ RICHIN RUKOLIK RI MAYA’ TAQ CH’AB’ÄL”
ÜTZ IPETIK K’AK’AK’ TAQOTZ’IJ RICHIN RI’ “NUK’SAMAJ RICHIN RUKOLIK RI MAYA’ TAQ CH’AB’ÄL”

K’o janila’ jeb’el banob’al chupan ri taq qach’ab’al chi choj ta xti qa q’etej qaq’a chutz’etik achike b’anel nik’is qa chupan ri retal k’aslem. Ri qamaya’ taq ch’ab’al man jun sipanik ta’ richin jun tinamit ojer kan.
Ri taq qach’ab’al ri taq qatzij y ri taq qab’anob’al e k’es qitzij na wi’ e kow. Ojk’o chupan ri
nuk’samaj richin rukolik y rukemixik richin ri maya’ taq ch’ab’al, nikajikib’a chi ri taq qa ch’ab’al kek’iyir b’enek ruwach pa rukisib’el richin ri ruq’ijul. Niqatzijoj ri qab’eyomäl roma’ jun sipanik solchi’ yalan q’atzinel richin re samaj re’ y yeqapeyoj konojel chi tikitunu’ ki qik’in niqab’en qitzij chire ri rukolik ri taq ch’ab’al.

Ri nuk’samaj richin ruk’asoxik richin maya’ taq ch’abäl ruchapon rub’anik jun rub’eyal ri man k’ayew ta’ rub’anikil richin rukemixik reye’ achi’el ta jun na’oj kichin ri maya’ taq tinamit y nikikomunij rij kik’in ch’aqa’ chik taq tinamit chupan ri Decenio Internacional richin ri Maya’ taq Ch’abäl (IDIL 2022-2031) richin ri UNESCO. Nitikir el rik’in ri taq choltzij ri kan yech’on wi’, pitzbäl y k’ojlibäl richin na’ojil richin nikitolaqa ki’, eqal yoj q’ax chuwach ri yeq’aton richin ri “poca copra” y jub’a o’k ketamabäl chukemixik chi nikil b’anel chi yesamej junan. Niqakuqub’a qak’ux chikij ri maya’ taq tinamit richin yeto’on pe’ y kik’in ch’aqa’ chik, y chuqa’ tijoxela’ ri e q’axel loman ri taq tinamit yesamej junan richin nikib’an jun nab’ey rusolik rij ri Q’asaj tzij Automática Neuronal (NMT) y ri rub’anik samajibäl pa kematz’ib’ ri man kayew ta’ chi nilitej, chi tikusex achi’el ri kib’anobäl. Re na’oj re’ nikusex chik chupan ri taq tinamit y chapon rukusaxik pa jun kachi’ tijobäl y koma’ ri winaqi’ ri yech’on ri ch’abäl Q’echi’. Ri rub’eyal ri man k’ayew ta’ rub’anikil richin rukemixik xtuya’ tijonik eqal, eqal o’k chirij ri b’ey ri qa chapon el chukemixik y kan ja wi re’ ri rupalibäl richin jun okibäl akuchi’ at tikirel y “yasamej ayonil” chi xab’achike tinamit tikirel nikusan richin ri rusamajibäl chupan ri rusamaj chukemixik, ruchajichik solchi’ y tijonik richin ri ch’abäl. Chupan re q’ij re’ maneq jun k’ojlibäl richin ri molsamaj richin ri rutzijol re’ y k’iy taq tinamit man ketaman ta akuchi nitikir el. Yojto’on kik’in k’iy runuk’ulem richin niqil rusolik rij y man kayew ta, e k’o qichib’il pa taq tinamit y chaqa’ chik qichib’il solchi, nimatijobäl, ONG y ri UNESCO, richin jun rub’eyal ri man k’ayew ta’ rub’anikil kichin konojel.
Ri rubanik jun okibäl richin yasamej ayonil chupan ri rub’eyal richin ri UNESCO y ri Decenio Internacional richin ri maya’ taq ch’abäl tikirel nito’on chunuk’ik ri samaj y chutunik ri qarayibäl chuya’ik jun kojlibäl richin ri molsamaj chub’anik qitzij taq rusolik rij nimon el koma’ ri taq tinamit chijun ri ruwach’ulew.

Re nuk’samaj nito’on richin roma ri rokisaxik na’ojil y ri ketamabäl ri yesamej rik’in MaterWord Services, Inc., jun molsamaj richin to’onik solchi’ y nuk’samaj ri rutunen ri’ rik’in ri Decenio Internacional richin maya’ taq ch’abäl richin ri UNESCO.

Ri ruchuq’a ri samaj kemi’l nujaq k’iy b’anel richin rukolik y rutaluxik na’oj. Ri samaj richin rukolik y rukemixik richin ri Maya’ taq ch’ab’äl, Niyatej chiwech roma ri Tijob’al MasterWord, man tiya’ q’ij chi xtik’is keri’ ri beyomal richin nikol ri Maya’ taq ch’ab’äl kichin ri winaqi’ ri xkepe’ apo’. Re samaj re’ xa kichin jun molaj winaqi’ ri ch’ajch’oj yesamej ri xkinuk’ jun tz’alamawäch kichin ri samajela’ y ri tijonela’ richin ri Maya’ taq ch’ab’äl ri xkib’en jun choltzij tz’aqat richin xab’achike’ nikusan.

Oj k’o awik’in richin taya’ akux rik’in ri ch’ojinik y awetamab’äl richin ri ch’ab’äl kichin ri winaqi’. Ri samaj roma ri rukolik y rukemixik ri Maya’ taq ch’ab’äl nujikib’a re qitzij re’. Qonojel niqakol ri Maya’ taq ch’ab’äl chuqa niqaya’ ruq’ij y yoj nimak’ijun y niqataluj ri janila’ rejqalen y b’eyomal ri k’o chupan ri tinamit ri ek’o wi pe’. Roj niqab’ij chi ri qarayib’äl y ri qatzub’äl xa ejunan chikonojel ri winaqi’ toq yojsamej ru jikib’axik chi konojel ri yech’on, ronojel ri taq ch’ab’el chi konojel tikoje junan ru b’anikil richin nich’on, richin nutijoj ri y nitzi’ban y ni ch’on pa ch’ab’äl ri nurayij. Re nuk’samaj re, roj niqatz’et chi janila’ utz, chi yojsamej rik’in ronojel quchuq’a chukolik ruk’aslen richin ri ch’ab’äl, Q’axinek pe wo’o k’al juna’ man xiax ta ru q’ij ri qach’ab’äl y xbix chi man tikusex ta q’ij q’ij. Chupan ri ruq’ijul toq xepe’ ri europeos ri tinamit richin ri America kitijon kiq’ij chi man ti q’is ri kich’ab’äl y ri kib’anob’äl. Yojsamej chupan re nuk’samaj richin niqajikib’a chi man jun wineq chinamit o tinamit lingüística chi man tikitij poqonal roma ri kich’ab’äl. Niqab’ij chi ri ch’ab’el ri maya’ taq banob’äl man jun sipanik ta kichin ri winaqi ojer kan. Ri qachab’äl re y ri maya’ taq b’anob’äl k’a ye k’iy y yejalatej y nub’en tuxtaq richin oj k’o wave wakami roj ri oj k’uey b’ey richin tijonik y na’ojil.

Chupan ri taq rutzijol