K’AMOL B’EY RICHIN TZIJONIK
K’amol b’ey richin tzijonik k’iche’
Pedro Tambriz Och
Xinalex pa ru nik’ajal reb’elilej taq k’ojlib’äl richin ri jotol ulew guatemalteco, ru surin rij roma jeb’el maya’ b’anob’äl richin ri tinamit k’iche’, ri nab’ey nuch’ab’äl ja ri k’iche’, re ab’aj re’ xok nutob’äl richin ri nuxe’el. loman xik’iy pe, xintz’et chi k’atzinel ri tzijonik y xintijoj wi’ chire ri ch’ab’äl español e ingles, reye’ xujaq k’ak’ak’ rub’eyal y xirutun rik’in ri ch’aqa chik nimaq taq tinamit. roma’ ri nurayib’äl richin niwetamaj xinrayij xinb’an jun chik b’anel xin chop ri nub’ey académico, xin tijoj wi’ chupan rirokisaxik na’ojil pa kematz’ib’il richin Nimatijob’äl Brigham Young-Idaho pa k’amayal.Pa 2017, xiropin rik’in qub’ab’el k’ux chupan ri samaj richin q’asise’y tzij etamanel yisamej pa nuyonil. Xinkusaj ri wetamab’äl richi k’iche, español, ingles, q’echi’ chuqa’ achi, xinchop yisamej kik’in aq’omanela’, pa taq tijob’äl y pa taq nuk’ulem samaj y pa taq ruq’atinamit chijun re k’iy juna’ re’ xin wil ri ruchuq’a richin ri tz’ib’atel ch’ab’äl. Ri nuretal tijonik richin q’asise’y tzij (ri xiaxox chuwe’ roma’ ri tijob’äl richin Maya’ Ch’ab’äl richin Iximuleew (ALMG) richin ri k’iche’) janila’ xiruto’ rik’in ri nusamaj. chijun ri nuk’aslen nib’ena pe’ ri k’ayewal richin ri tijoj q’ij richin jun winaq y ri ruchuq’a richin ri ch’ab’äl. Toq man jun wetamab’äl chila’ pa jotolulew guatemalteco k’a nitij nuq’ij chupan re q’ij re’ in tzalq’omanel k’ich’ab’äl k’o nuna’ojil chi rokisaxik na’ojil richin ri tzijonik, nuk’ulun k’ak’ak’ k’ayewal y k’iy taq samaj chijun ri b’ey. Kitunik ri winaqi’ roma ri taq ch’ab’äl man xaxeta’ rujalon k’iy k’aslen chuqa’ rub’anon nim samaj chire jun winaq ri tikirel nik’oje’ chupan ri ruwach’ulew chi nimaq’ijun y chukolik ri ruki’il richin ri maya’ ch’ab’äl y b’anob’äl. Loman nitij nuq’ij chukolik rik’iy taq ch’ab’äl, janila’ yikikot yisamej chupan re tijoj q’ij kichin ri tinamit y nirayij k’a yento’ chaqa’ chik chi tik’oje’ kirayilb’äl chi yenimaq’ijun chirij ri qa maya’ b’anob’äl y ch’ab’äl.
Natasha Hewitt
Ri wachijil y yin utz niqana’ ojk’o wawe’ pa taq k’echelaj richin Iximuleew ja lajuj juna’ re’. Chupan re ramaj re’ xqetamaj ri ch’ab’äl aj wawe’, ri k’iche. achi’el jun ri nukuqub’a ruk’ux chi ronojel taq ch’ab’äl e jeb’el ok y k’atzinel niyax kiq’ij. Man xaxeta’ utz nina’ nib’an niq’asisaj tzij, chuqa’ niwetamaj juwi’ chirij ri ch’ab’äl k’iche y ri yech’on aj wawe’. wakami ink’o Mexico inviajineq pa taq ki’y tinamit chijun ri ruwach’ulew y wakami in tikirel ninb’ij chi achi’el Iximuleew maneq jun chik!
Adriel Hewitt
Ri nuk’usamajela’, ri ek’amol b’ey y ri to’onela’ richin ri nuk’samaj richin rukolik ri Maya’ Taq Ch’ab’äl niqarayij niqab’ij ri qajowab’äl, y ri ruyaik ruq’ij roma ri ruk’aslen y ri nimalej samaj richin Adriel Hewitt. Pa 17 de febrero de 2024, pa jumruwa’ xkom Adriel, xusach kik’ux ri ketaman ruwach y janila’ xeb’ison. Adriel xok jun utzilej winaq y xuyakan jun retal richin ajowab’äl chike konojel ri xe’etaman ruwach. xuk’waj jun k’aslen rik’in samaj y ajowab’äl chike’ konojel ri taq tinamit, janta pe’ xutij ruq’ij y xpa’e chikiwach ri k’atzinel chi yetox y achi’el ch’ayonel chukusaxik ri ch’ojinik cholchi’. Achijilon ri xuya’ ruk’aslen roma ri jeb’elilej Natasha, Adriel janta pe’ xk’oje’ rik’in chupan ri b’inen richin ri k’aslen, junan xetikir xkinab’ej chi ri k’aslen roma ri kikotemal chikikojol achib’ilal chi jun Iximuleew y Mexico. Ri k’aslen richin utzil y ajowab’äl richin Adriel xuk’waj ri qanuk’samaj y xuk’waj jun nim samaj chupan ri nab’ey taq q’ij, xujikib’a kan chikijujunal ri tz’ib’ chiki ja’ wi rub’eyal re’, chikijujunal ri tz’apijnem tz’uj ri k’o chupan y chikijujunal ri qitz’ij rub’ixik kichin ri yech’on maya’ kiche’ chojkik’in samej wi.
Rija’ aj Canada, Adriel Hewitt janta pe’ xuk’ut janila’ ru rayib’äl chike’ ri ch’aqa chik winaqi’ y janta pe’ xeruna’ chi nik’atzin to’onik espiritual, rupuaqil o ruq’atinamit Rija’ xok jun winaq ri nurayij nisamej pa rutinamit y samej k’iy ramaj pa jun ik’ y man xtoj ta’. Matiox chire’ ri ru b’anikil ri utzilej raxjayil, Natasha, xeb’ekoje’ pa Iximuleew, akuchi’ utz xkina’ kik’in ri tinamit kiche’ richin Chichicastenango, Iximuleew. Chiri’ chi e ka’i’ xqetamaj kiche’ y xekil k’iy kachib’il chijun ri kik’aslen kik’in k’iy ach’alalri’il y k’ajanpe’ wakami’ nikinataj ri Adriel achi’el “wach’alal” (“wach’alal”). toq pajumurwa’ xkom pa febrero richin 2024, rija’ xuyakan jun nim sipanik chi yeruto’ ch’aqa chik chiman xaxeta’ niketamaj ch’aqa chik ch’ab’äl, chi nikik’ut chi janila’ yekajo’ ri winaqi’. Ri nimasamaj ri xub’an rija’ janila’ nito’on rik’in re nuk’samaj re’. Ri rajowab’äl roma ri taq ch’ab’äl, y taq b’anob’äl y ri janila’ tijoj q’ij chub’anik re’ k’o chupan re ru xaq wuj re’, re xa jun sipanik roma ri rajowab’äl kik’in ri maya’ taq ch’ab’äl y koma’ ri winaqi’ akuchi’ samej wi chupan ri taq tinamit richin Iximuleew y México. Man oj tz’aqat ta’ roma man at k’o ta chik qik’in qach’alal, ri ch’ab’äl ri xatz’ib’aj yoj ruto’ q’ij q’ij richin niqaya’ kiq’ij konojel ri nik’atzin jun q’ab’aj richin achib’ilal.
Misael Itzep
Ch’ab’äl ri tikirel nich’on
K’iche’, achi, español e ingles.
Achike’ rusamaj: Q’asise’y tzij
Akuchi k’o wi ri rawach’och: In k’o pa jeb’el ruwach’ulew richin California
Janila’ utz nina’ yisamej chupan ri nuk’samaj re’ wetaman chi k’atzinel rukolik ri maya’ taq ch’ab’äl man xaxe ta’ ri rub’anikil ri tzijonik ri yech’on pa jun tinamit, chuqa’ k’atzinel nitz’et ri k’atzinel chike’ ri molaj taq b’iyinayela’ ri nikitz’uk jun k’ak’ak’ k’aslen pa jun chik ruwach’ulew y jun chik ch’ab’äl.
K’amol b’ey richin tzijonik Q'eqchi'
Claudia Pacay Col
Yin in jun maya’ ixoq xinalex pa jun ach’alalri’il ri junan e k’o y yech’on q’eqchi’ pa Iximuleew rik’in rayilb’äl richin yich’acon pa nuk’aslen y chi intikirel ni’ben jun jalatajik y nik’ut akuchi ki pewi’. xinwetamaj ri nab’ey nuch’ab’äl kik’in ri nute’ nata’ y ri wach’alal chi jay xinwetamaj español kik’in ri nutijonela’ pa tijob’äl. Toq xik’oje’ pa waqxaqi’ rupalb’äl , xink’utuj jun sipan tijonik richin ingles ri xi’ax roma ri embajada richin EE.UU. pa Iximuleew chijun kaji’ juna’. Toq k’a inko’ol na’ ri nute’ nata’ xkik’ut chiqawach chi k’atzinel ri tijonik y ri uchuq’ab’äl samaj richin niqil ri niqarayij. k’ajanpe’ chiri’ y k’ajanpe’ wakami, niq’ax panuwi’ chi ri etamab’el katz’inel y ja ri’utz chire’ jun winaq. !xoj tijox chi utz niq’ab’an pa qak’aslen! Wakami’ yisamej achi’el tzalq’omanel q’eqchi’ pa inglés pa q’eqchi’ k’a 2015 richin k’atzinel taq to’onik, chuqa’ pa samaj pa taq nuk’ulem samaj , ixnaqilem y tijonik.
Xinok ri nab’ey ixoq ri nich’on oxi ch’ab’äl pa nutinamit nim xreqalej pa nuk’aslen. Yin yisamej chi nib’anatej jun jalatajik roma yin nitzijoj chi maneq rub’anon ri rukojol, ri ch’ab’äl y ri rub’anikil ri winaq, wi k’o arayib’äl chi najel a wi ronojel tikirel. Re kan kitzij wi. Re qaruwach’ulew kan reb’el ok y janila’ ki’, roma ri nim ruwa-qaq’ij roma xojalex chupan re’ chupan re jeb’el ruwach’ulew re’, yikikot roma wetaman akuchi kipe wi’ y roma ri numaya’ b’anob’äl.
Arturo Antonio Chinchilla
In peteneq chupan re jeb’el aldea richin Seococ, pa taq k’echelaj pa ru wi ri li’an ulew richin Polochic. Ninojij chi ri rukolik richin ri ch’ab’äl, ri jeb’ël qamaya’ ch’ab’äl y ri nuch’ab’äl q’eqchi’ re jun samaj k’atzinel. Ri rukolik nujikib’a chi xtik’ase’ chi konojel ri qawinaq ri xkepe’ chiqij chupan ri juna’ peteneq. K’o ch’aqa’ man niqa ta’ chikiwach ri kich’ab’äl y k’o chi yojsamej junan richin niqana’ chike’ chi jeb’el ok y k’atzinel richin ri ruwach’ulew. Oj k’o chupan re samaj re’ richin chi ri taq qach’ab’äl man yekom ta y kow xkepa’e achi’el roj, ri qach’ab’äl ri taq qatinamit y ri qab’anob’äl chuqa’ k’o chi yepa’e kow. Roma ri’ ri qasamaj chi yojch’o pa qach’ab’äl yalan k’atzinel.
Marlon Choc Maas
Yin nub’i Marlon Choc, xinalex y ink’o pa Coban, jun tinamit pa nik’ajal ri jotolulew richin Iximuleew, akuchi yikikot roma’ ri jebejoj ok k’ojilib’el y ruwachinel b’anob’äl richin ri nutinamit. yin in aj wawe’ y yich’on q’eqchi, jun maya’ ch’ab’äl ri yech’on pa Iximuleew y Belice. Yich’on utz ingles y español y yisamej chi tzaq’omanel y q’asise’y tzij kela’ q’anej. Chupan re q’ij re’ nitijoj wi chupan ri Licenciatura en administración de empresas chupan ri Nimatijob’äl de San Carlos de Iximuleew. Janila’ niwajo’ ri nuch’ab’äl y ri maya’ nub’anikil y utz nitz’et nitaluj ri wetamab’äl y ri wetaman kikin ri ch’aqa chik. Yito’on kik’in k’iy entidades y molojri’il richin niya’ utzilej cholchi’ y nib’an chi nib’anatej ri tzijonik jalajoj b’anob’äl. Junelik yikanon y jantape’ niyarij niwetamaj k’ak’ak’ taq tuxteq y nitojtob’ej qa wi’. Yin in tijonel richin ki’y taq ch’ab’äl wetaman y nirayij nib’an niya’ ruq’ij ri akuchi kipe’ wi y niq’etej ri jalajoj b’anob’äl. Janila’ utz nitz’et ri numaya’ sipanik y janila’ utz nitz’et nitaluj ri wetamab’äl y ri wetaman kik’in ch’aqa chik. Utz nina’ nisik’ij ruwach wuj y yib’i’aj y nitijoj wi rik’in k’ak’ak’ taq tuxteq.
K’amol b’ey richin tzijonik Kaqchikel
Henry Per
Che’l iwach! Yin Nub’i Henry David Per Chex 30 juna’ Yin in Chaq’alaxel chike’ waqi’ wach’alal yin in aj Patzicía, Chimaltenango rulewal janila’ ruwach ichaj richin centroamérica. Chupan re q’ij re’ ik’ulan rik’in ri jeb’el wajxayil Karla Ajquejay.
Matiox chike’ ri nute’ nata’ toq in ak’u’al na’ xin kusaj ronojel ri katz’inel y xin wetamaj inglés. Toq 16 juna’ matiox chuq’a chik’e ri nute’ nata’ xin rayij xinwetamaj ri ch’ab’äl kaqchikel y xinwetamaj nisik’ij ruwach sik’iwuj y xitzijon kik’in winaqi’ chinunaqaj.
Yin janila’ nirayij yisamej kow po rik’in nuna’oj. Jantape’ nikanoj nuk’uluj chuwe’ kik’in ri jalajoj ruwach taq samaj y nuk’samaj chupan re q’ij re’ niti’joj wi’ TESOL (Licenciatura richin tijonik pa Inglés achi’el ta rukan ch’ab’äl). Nitijoj wi’ y yich’on inglés okineq pe’ jun ramajil pa nuk’aslen ruya’on q’ij chuwe’ niwetamaj k’iy taq tinamit, taq winaqi’, taq nuk’ulem y taq b’anob’äl.
In samajineq pe’ achi’el ta’ tzalq’omanel chupan ri taq ch’ab’äl inglés, español y kaqchikel juwi’ wo’o’ juna’ chuqa’ tijonel wuqu’ juna’ kik’in FUNVAL INTERNACIONAL y Performance English School. Utz nitz’et ri wetamaj k’ak’ak taq ch’ab’äl po janila’ utz nitz’et ri nuch’abal kaqchikel, Utz nina’ nikol ri b’anob’äl, retal b’anob’äl ri maya’ taq ch’ab’äl. Ri nurayilb’äl richin yinok, jun to’onel y jun nim samajib’äl richin ri solchi’.
Utz nitz’et niwetamaj chi qonojel ojk’o chupan re jun nimalej tinamit chu kanoxik utz rubanik ri tzijonik chupan jun ruwach’ulew ri jantape’ nijalatej. Wetaman chi ruk’amon nuk’uluj chiqe’ y yojok etamanela’ chu kanoxik jalwäch y rutunik ri taq ch’ab’äl y ri taq b’anob’äl.
Karla Ajquejay
Yin nub’i Karla Ajquejay, yin in aj wawe’ pa Ermita (Ciudad de Iximuleew) k’o 27 nujuna’ in k’ulan rik’in Henry Per, chupan re q’ij re’ nitijoj wi’ chi yinok Asistente Administrativo, wakami yisamej chi tz’ib’anel richin ri ch’ab’äl kaqchikel, ri nute’ nata’ e aj Bok’o ( Chimaltenango) matiox chike rije’ niq’ax utz panuwi’ ri ch’ab’äl kaqchikel, yin janila utz nitz’et niwetamaj k’ak’ak’ taq tuxteq y utz chuqa’ nitz’et nitojtob’ejqa wi’ y janila’ yikikot yito’on chupan re nuk’samaj re’ y wetaman chi in tikirel niq’asisaj xab’achike’ k’ayewal.
Martin Per
Yin nub’i Martin Per Toj, xinalex pa tinamit B’oco’ (Chimaltenango) xiq’iy chupan ri tinamit Patzicía y wawe’ ink’o wi’ jantape’, re tinamit re’ janila jeb’el ok, k’o jun k’echelaj rub’i Soco’ y re tinamit k’o pa jun li’an ulew ri watit numama’ nikib’ij chire’ (ruwataq’aj) pa ruk’alk’ax e k’o ri raqenya’ Siya’ y b’älamya’. Wawe’ janila tikon nib’an nitik: ixim, kinaq’, y k’iy ruwach ichaj.
Toq xik’iy pe’ ri nute’ nata’ pa ch’ab’äl kaqchikel xetzijon wi wik’in matiox chike’ rije’ xinwetamaj yich’on pa qach’b’äl chuqa’ jun ruch’utite’ ri nata’ xirutijoj yinajilan pa qach’ab’äl. toq wuqu’ nujuna’ xibe’ pa tijob’äl chiri’ xinwetamaj yich’on pa kaxlan tzij(español), xaxe’ waqi’ juna’ xib’e pa tijob’äl k’ari xisamej pa juyu’ chuto’ik ri nata’ roma’ ri xinwetamaj nitik ronojel ruwach tikon.
Toq 22 nujuna’ xik’ule’ rik’in jun jeb’el xtan rub’i Catalina Chex xek’oje’ ca’i numi’al y caji’ nuk’ajol. Toq 35 nujuna’ y wo’o walk’wal xinch’ak ri retal tijonic richin Bachillerato en Ciencias y Letras pa ca’i juna’, xk’ax wo’o juna’ k’ari xib’e pa nimatijob’äl y xin ch’ak ri retal tijonik richin Tijonel richin Tijonik Media pa Nimatojob’äl richin San Carlos pa Iximuleew.
Chupan ri juna’ 1990 ri K’ataj richin Jesucristo kichin ri chojlaxela’ chupan ri ruk’isib’el taq q’ij xirupeyoj yin rik’in jun chik wachib’il aj Comalapa chi xqa nik’oj jun samaj rib’anon chik pa kaqchikel re samaj re’ xqab’en pa Salt Lake Utah Estados Unidos, toq q’axineq chik jun juna’ xipeyox jun b’ey chik y xojb’e Estados Unidos kik’in waqxaqi’ wachib’il y xqab’en grabar jun sesion richin ri templo pa kaqchikel jun ramaj k’i nik’aj y jantape’ in to’owineq pe chi yiq’asisan tzij rik’in re q’ataj re’.
Junab’ir kan Master Word xirupeyoj chi yito’on chupan ri nuk’samaj chu kolik ri maya’ taq ch’ab’äl y janila’ yikikot ninya apo’ jub’a wetamab’äl chupan re nima nuk’samaj re’, chi ri qawinaq man tikimestaj re kich’ab’äl y kib’anob’äl ri qatit qamama’ y ri k’ak’ak’ sol ri k’ayek’iy pe tiketamaj re ch’ab’äl re’ y man kek’ix nikiq’alajirisaj akuchi ke pe wi’.
Chuj k’amol b’ey
Maria Gaspar, CHI-kaxlanchi', Núcleo CHI-P (Chuj)
Q’anjob’al k’amol b’ey
Gaspar Tomás
Txajineq’teq’ hemasanil, jun skawil hek’ul, k’al hewatx’ jayub’al” Utz rutzil iwach y jun utzilej peteb’äl chiwe’ iwonojel. Yin nub’i Gaspar Tomas. Maya’ tzalq’omanel (Q’anjob’al y Akateko), B’ano’y tz’ib’ richin Iconografía Maya’, y tz’ukunel richin Neo-Q’anjob’al (grupo juvenil Maya’). Maya’ estadounidense nab’ey sol, alaxineq y xq’iy pa Laurens, Carolina del Sur, rik’in ruxe’el richin Jolom Konob’ (Santa Eulalia) y Paiconop Grande (San Miguel Acatan) Huehuetenango, Iximuleew. In i’y kimam y yich’on chi eka’i’ molaj cholchi’, nutijon nuq’ij y ja nurayilb’äl re’ nik’asoj y nitik jun b’ey chik k’iy chike’ ri qetamab’äl kichin ri qatit qamama’ chupan ri ruwach’ulew richin EE.UU. Richin chi ri sol ri e k’ajola’ na e tikirel nikitz’et ri kib’anikil kichin ri qatit kimama’. xb’itej qa re’ janila’ yikikot yisamej chupan re jeb’el nuk’samaj re’ y in k’o wawe’ chi niq’asisaj xab’axike’ k’ayewal. richin chi re nuk’samaj re’ tik’iyir y tikotz’ijan rik’in ojer taq etamab’äl y etamab’äl richin re q’ij re’, richin niyax kitzij ri i’y man richin ronojel maya’ taq tinamit chupan re ruwach’ulew re’, ri jantape’ nijalatej.
Mam k’amol b’ey
Sindy Villagrez
svillagrez@mayanlanguages.wiki
Chel iwach, yin nub’i Sindy Villagrez yin in aj Iximuleew xinalex chupan ri Departamento richin Quetzaltenango jun tinamit ch’ikik’amal richin Iximuleew nojineq rik’in nimaq taq maya’ sipanik, tz’aqolem nimachitinamït y nimalej taq juyu’.
Chupan re q’ij re’ ink’o pa tinamit richin Concepción Chiquirichapa rulewal ri saqwach, ri nab’ey nuch’ab’äl ja ri’ mam, yin yich’on mam roma ri nata’ y ri nute’ pa jun chik rub’ixik peteneq kik’in ri watit numama’, jun ch’ab’äl ri nikusex pa San Marcos, Huehuetenango, Quetzaltenango y Retalhuleu pa jotolulew richin Iximuleew. Yich’on, nisik’ij ruwach wuj y yitz’ib’an man y español, yisamej chupan ri nuk’samaj solchi’, Francisco Marroquín yitijon ch’ab’äl Mam.
n in jun winaq ri janila’ utz nitz’et akuchi kipe’ wi, ch’ab’äl, b’anob’äl y k’ojlem, utz nitz’et yich’on ri nitunub’a ri nuk’ojlemal y b’anob’äl chuqa’ utz nitz’et niwetamaj y niya’ ki q’ij ch’aqa chik b’anob’äl yin utz nitzet y yikikot roma in k’o chupan re nuk’samaj re’ y chijujun ri winaq tutz’eta’ re ruxaq re’, jik tik’oje’ y tib’e kikoten rik’in ri xukanoj.
Yeqakanoj ch’aqa chik uk’uey b’ey chi tikitunu’ ki rik’in re nuk’samaj re’, tab’ana’ utzil, tak’utuj apo’ wawe’.